GEOLOGICAL SURVEY OF IRAN | http://geotourism.gsi.ir
English

ژئوپارک قشم (نخستین ژئوپارک ایران و خاورمیانه)

پیشگفتار

قشم بزرگ‌ترین جزیره خلیج‌فارس با پهنه‌ای در حدود 1600کیلومترمربع دربرگیرنده اولین ژئوپارک ایران و یکی از نقاط بی‌همتای جهان است که شامل مجموعه‌ای از پدیده‌ها و جاذبه‌های زمین‌شناختی، طبیعی،تاریخی و فرهنگی است.

قشم دنباله جنوبی رشته کوه زاگرس است که مانند نمونه کوچکی، بیشتر ساختارها و فرم‌های آن‌را نمایش می‌دهد. طاقدیس‌های‌بزرگ، گنبدهای‌نمکی،رخنمون‌های‌آشکار، لایه‌بندی‌های مشخص، انواع ریخت‌های فرسایشی، غارهای نمکی و چشم‌اندازهای خیره‌کننده از جمله پدیده‌های زمین‌شناختی در قشم هستند. گونه‌های متعدد گیاهان گرمسیری به‌ویژه مانگرو) گونه مشهور به بوعلی‌سینا( با مساحت 200کیلومترمربع، ده‌ها گونه پرنده مهاجر و محلی، انواع آبزیان و کولنی‌های مرجانی در قشم و آب‌های اطراف آن یافت می‌شوند. براساس کاوش‌های صورت گرفته، تاریخ قشم به زمان ساسانیان باز می‌گردد. فرهنگ غنی، صنایع‌دستی زیبا و مهارت‌هاى حرفه‌ای از جمله ویژگی‌های ساکنین 150000نفری جزیره قشم به‌شمار می‌روند.

ویژگی‌های ژئوپارک قشم

گذشته ‌از غارنمک، شاید عجیب باشد که بگوییم قشم هیچ پدیده زمین‌شناختی منحصربه‌فردی ندارد. جاذبه‌هایی‌مانند جنگل‌حرا)مانگرو(، پدیده‌های فرسایشی، گنبدنمکی و بسیاری دیگر از این‌گونه پدیده‌ها را می‌توان در مناطق مختلف جهان و ایران یافت. آنچه قشم را به یک استثنا تبدیل نموده و موجب ثبت آن در مجموعه ژئوپارک‌های جهان شده‌است، قرار گرفتن مجموعه‌ای از این پدیده‌ها در یک جزیره است. آنچه که در کمتر جایی از دنیا می‌توان آن را یافت. جاذبه‌های ارزشمند قشم را می‌توان به شکل زیر گروه‌بندی نمود:

جاذبه‌های

طبیعی و زیستی، جاذبه‌های زمین‌شناختی، جاذبه‌های مشترک زمین‌شناختى-زیستی و جاذبه‌های تاریخی فرهنگی


جاذبه‌های طبیعی و زیستی

حیات گیاهی و جانوری در قشم گوناگونی بی‌همتایی دارد. در این جزیره ده‌ها گونه پرنده کوچ‌کننده و بومی زندگی می‌کنند که جنگل‌های حرا میزبان بخش بزرگی از آن‌ها هستند. همچنین دو گونه کمیاب و در خطر نابودی لاک‌پشت‌های دریایی )لاک پشت‌عقابی و سبز( با تمهیدات مدیریت محیط‌ زیست قشم جایگاه مناسبی برای تخم‌گذاری و تکثیر یافته‌اند. با آموزش‌های ارائه شده، مردم‌محلی نقش مهمی در کمک به حفاظت از این گونه‌ها ایفا می‌کنند و چند سالی است که وضعیت مناسبی بر روند تولیدمثل این لاک‌پشت‌ها حکمفرما شده‌است. وجود نوعی ماهی دوزیست به‌نام گل‌خورک در جنگل‌های حرا بر جاذبه‌های جانوری جزیره افزوده‌است. این ماهی کوچک می‌تواند ساعت‌ها در خارج از آب و در میان گل و لای زندگی کرده و حتی با استفاده از باله‌های خود راه برود.

انواع زیادی از ماهی‌های صنعتی و تزیینی در آب‌های اطراف قشم وجود دارند که مورد بهره‌برداری به روش‌های سنتی و مدرن قرار می‌گیرند. بندر ماهیگیری سلخ در جنوب جزیره یکی از مهم‌ترین مراکز ماهیگیری جزیره است که سابقه تاریخی زیادی نیز دارد. از جمله آبزیان قابل توجه می‌توان از دلفین خاکستری و گونه‌ای از نهنگ به طول 12متر یاد کرد.

جنگل‌های حرا در قشم با مساحت 200کیلومترمربع یکی از پهناورترین مجموعه مانگروها در جهان هستند. گونه Avicennia Marina  مختص این مانگروهاست که به‌عنوان ذخیره‌گاه زیست کره در فهرست MAB قرار دارند.

همان‌گونه که ذکر شد این جنگل‌های دریایی زیست‌گاه و پناه‌گاه بخش عمده‌ای از جانوران از جمله پرندگان، خزندگان و آبزیان جزیره هستند.

 جاذبه‌های زمین‌شناختی

بر اساس شواهد رسوب‌شناسی و تکتونیکی قشم را مى‌توان بخشی از جنوب زاگرس در نظر گرفت. روند طاقدیس‌ها در قشم مطابق با همین روند در زاگرس است. قدیمی‌ترین سازندی که می‌توان در جزیره مشاهده نمود متعلق به سری هرمز است که در واقع حاصل عملکرد گنبدنمکی نمکدان بوده و در زمره سازندهای اصلی جزیره قرار نگرفته بلکه توسط نیروهای فشارشی نمک به بالا حمل شده‌است. سن متوسط آن کامبرین میانی تخمین زده شده‌است. سازندهای اصلی جزیره )براساس: صمدیان1369) عبارتند از : سازند میشان )میوسن پسین(، سازند آغاجاری)پلیوسن پسین(، آهک قشم (25تا30هزار سال‌پیش(، کنگلومرای دولاب )هولوسن پیشین(،ماسه سنگ سوزا (4تا5هزارسال‌پيش)، رسوبات هولوسن پسین.

گنبدنمکی نمکدان نقش مهمی در شکل‌گیری پدیده‌های زمین‌شناسی جزیره قشم داشته است. این گنبدنمکی دربرگیرنده چند غار نمکی از جمله طولانی‌ترین غار نمکی جهان به طول بیش از 6کیلومتر است. چشمه‌های نمکی و سولفاته در اطراف این گنبدنمکی مشاهده می‌شوند. دره‌هایی در گرداگرد این گنبدنمکی به‌شکل شعاعی دیده می‌شوند که توسط عوامل زمین‌ساخت مرتبط با طاقدیس ایجاد شده و به‌وسیله عوامل مختلف فرسایشی توسعه یافته‌اند و علاوه بر مبحث ژئوتوریسم، گذرگاه‌هایی جالب برای علاقمندان به گردشگری ماجراجویانه به‌شمار می‌روند. این دره‌ها کم‌عرض، با دیواره‌های نسبتا بلند، سطوحی خشن و بریده بریده و دارای کانال‌های فرسایشی گوناگونی هستند.

ریس و همکاران در سال1988 مطالعاتی را برای تخمین میزان بالاآمدگی پادگانه‌های آبرفتی جزیره قشم انجام داده‌اند که عدد 0/2 میلیمتر در سال را بدست آورده‌اند. این میزان در اطراف گنبدنمکی نمکدان سریع‌تر بوده و به‌حدود6میلیمتر در سال می‌رسد.

بام قشم دشتی مرتفع و گسترده در مرکز جزیره با چشم‌اندازهای بسیار جذاب و مشرف بر بخش وسیعی از منطقه است که مرکز ژئوپارک نیز محسوب می‌شود. پوشش سخت و مقاومی که آهک قشم بر روی سازندهای این بخش ایجاد کرده موجب افزایش مقاومت آن در برابر عوامل فرسایش شده حالت دشت مانند و مرتفع آن حفظ شده‌است. در این ناحیه سرسبزی و طراوت قابل توجهی به چشم می‌خورد.

بوته‌ها و گاه چمنزارهای محدود در کنار تعداد زیادی درخت دیده می‌شوند که با توجه به وضعیت آب و هوایی منطقه، بسیار جالب و چشم‌گیر است. در بخش شمال‌غربی جزیره دره‌هایی عرضی)نسبت به امتداد ساحل) دیده می‌شوند که مرفولوژی زیبا و اسرارآمیزی را نمایش می‌دهند. شاخص‌ترین آن‌ها تنگه چاهکوه و تنگ‌عالی است که در اثر حرکات زمین‌ساخت در طاقدیس سلخ و عملکرد گسل‌ها و سپس فرسایش سیلابی و همچنین کارست به این شکل درآمده‌اند. در کف این تنگه‌ها با توجه به وجود لایه‌های نفوذناپذیر معمولا مقداری آب تجمع پیدا کرده و از جمله در تنگه چاهکوه در چاهک‌هایی ذخیره شده و مورد استفاده اهالی روستاهای اطراف قرار می‌گیرد.

دره ستاره‌ها یا به زبان محلی"استاره کفته" نیز نشان‌دهنده فرسایش شدید و ناهمگن در پادگانه‌های آبرفتی قدیمی است. این دره با دربرگرفتن اشکال و احجام بسیار جالب حاصل از فرسایش یکی از زیباترین نقاط زمین ریخت‌شناسی در کشور است که متاسفانه طبقات آن بسیار شکننده و آسیب‌پذیر است. بارندگی‌های شدید تاثیرات و تغییرات قابل توجهی را در این دره موجب می‌شود. جاذبه‌های دیگر از جمله کاسه سلخ، ناحیه گیاهدان، دره تندیس‌ها و ...همگی از جمله پدیده‌های وابسته به فرسایش هستند که هرکدام جاذبه و زیبایی خاص خود را دارند.

 جاذبه‌های مشترک زمین‌شناختى- زیستی

ماهیت برخی از جاذبه‌های قشم به گونه‌ای است که نمی‌توان آنها را به‌تنهایی از یک دیدگاه مورد توجه و بررسی قرار داد. دو نمونه از پدیده‌ها عبارتنداز: جنگل حرا و کولنی‌های مرجانی

ویژگی‌های زیستی جنگل‌های حرا پیش از این مورد بحث قرار گرفت اما این جنگل‌ها با توجه به این‌که در"ناحیه بین جزر و مدی" واقع شده‌اند، از دیدگاه زمین‌شناسی نیز دارای اهمیت هستند. به‌طورکلی این ناحیه از دیدگاه رسوب‌شناسی و زمین‌شناسی‌دریایی ویژگی‌های قابل توجهی دارد که نظر کارشناسان این رشته‌ها را به خود جلب می‌کند.

در بخش‌هایی از آب‌های جنوب‌و جنوب‌غربی جزیره، کولنی‌های مرجانی قابل مشاهده‌هستند که این پدیده در حیات بسیاری از جانداران ناحیه و شکل‌گیری یک اکوسیستم کوچک نقش دارد. تاثیرپذیری این کولنی‌ها از رویدادهای زمین‌شناختی در سواحل نزدیک و همچنین تاثیرگذاری آنها بر وضعیت آب و جانداران اطراف، از جمله مباحثی است که جذابیت‌های زیادی برای گروهی از محققان دارد.

 جاذبه‌های تاریخی فرهنگی

در قشم نمونه‌های فراوانی از آثار تاریخی وجود دارند که مهمترین آنها عبارتند از: سدها و بندهای قدیمی، قلعه پرتغالی‌ها، غارهای خربس، چاه‌های تلا، قبرستان‌های تاریخی.

هنرهای دستی در میان زنان قشم رونق زیادی دارد و با آموزش‌هایی که در سال‌های اخیر به آنها داده شده این هنرها در حال گسترش است. همچنین مردان مهارت‌های لنج‌سازی و ماهیگیری را از سال‌های بسیار دور در جزیره حفظ کرده‌اند.

آداب و رسوم و مراسم گوناگونی در بخش‌های مختلف جزیره در طول سال اجرا می‌شود که از جمله آنها مراسم محلی در جشن‌های عروسی، مراسم فصلی در زمینه دریا و ماهیگیری و برخی آداب کمتر شناخته شده و نادر مانند مراسم دور کردن ارواح خبیث و اجنه )در واقع بیماری‌های روحی و روانى) از افراد.

آینده قشم

ژئوپارک قشم نیاز به توسعه بیشتر و ساخت امکانات رفاهی و بسترهای گردشگری دارد. اگر چه تاکنون اقدامات ارزشمندی در این راستا انجام گرفته‌است اما با توجه به گستردگی جزیره و توانمندی‌های بالای این ژئوپارک، نیاز به برنامه‌ریز ی برای توسعه هرچه بیشتر آن به‌چشم می‌خورد. این ژئوپارک با توجه به گوناگونی جاذبه‌ها، گستردگی زیاد، دست‌نخورده بودن بسیاری از بخش‌های آن و نزدیکی به خاک مادر، توان تبدیل شدن به قطب گردشگری طبیعی منطقه را دارد.

 

(عليرضا امرى کاظمى،1391) 

صفحه نخست
Warning: mysql_close(): 14 is not a valid MySQL-Link resource in /home/geotourism/Classes/Portal.Database.Class.php on line 20