افسانه ها واسطوره ها در زمين شناسى

پديده هاى زمين شناختى گاه ريخت هاى ويژه با رويدادهاى اسرارآميز (از ديدگاه مردم عادى) را هويدا مى سازد که دستمايه مردم براى ساخت داستان ها واسطوره ها وشکل گيرى باورهايى ماندگار مى شود .پرداختن به اين موضوع وشناخت اينگونه اسطوره ها وباورها در مقوله اى نوين به اسم geomythology  مورد بررسى قرار مى گيرد.

سنگ آدم (آدم داشى به زبان آذرى) به گونه اى از دودکش هاى جن گفته مى شود که بدنه اى استوانه اى شکل وسرى کروى دارد وشبيه بدن انسان است. در ميان مردم بومى ، باورهايى وداستان هايى براى انگونه ريخت ها وجود دارد از جمله اينکه يک انسان گناهکار به عذاب خدا دچار شده وسنگ شده است.

هفت تخته سنگ ايستاده در مسير جاده چالوس با داستانى مشابه هفت برادران معروف شده اند.کوه عقاب در تفت وچين اژدها در گرمسار از ديگر نمونه هاى معروف در اين زمينه هستند .در منطقه تخت سليمان يک چشمه تراورتن ساز خشکيده که اکنون يک تپه مخروطى تو خالى وخوفناک است.به نام زندان سليمان ويک ديواره دراز پيچ خورده از تراورتن به اژدهاى سليمان معروف شده اند.

 آتشفشان هاى سبلان ودماوند از ارزش هاى اسطوره اى زيادى برخوردارند تا اندازه اى که از دماوند در بسيارى از جاها به عنوان نماد ايران استفاده مى شود.از دماوند در آثار جاودانه شاعران ونويسندگان ايران نيز بارها ياد شده است.

آتشفشان مزاحم در نزديکى شهر بابک به دليل خروج آزاردهنده گوگردى از آن و دودزايى به اين نام خوانده شده است. يکى از نمونه هاى جالب در دره ستاره هاى جزيره قشم ديده مى شود.دره ستاره ها که مردم محلى به آن استاره گفته (به معناى ستاره افتاده ) مى گويند .ريخت فرسايشى ويژه اى دارد و آکنده از ستون هاى نوک تيز باقيمانده از فرسايش است.مردم بر اين باورند که در عهد باستان يک ستاره به داخل اين دره فرو افتاده و خاک و سنگ را به هوا پرتاب کرده و خاک و سنگ در همان حالت سخت شده اند وباقيمانده اند .

ريخت شناسى ناشى از عملکرد زمين ساخت وفرسايش در کوه هاى نزديک بزرگراه کرج- قزوين در منطقه آبيک از دور دست پيکره زنى را مجسم مى سازدکه چشم به جاده دارد.رانندگانى که همواره از اين مسير رد مى شوندمى گويند اين زن همسر يک راننده است که منتظر بازگشت شوهرش است.

در منطقه قروه امام زاده اى به نام باباگر گر با شمشير خود يک اژدها را به سنگ تبديل کرده است.اين اژدها يک توده تراورتن نوارى شکل وپيچ خورده است که بر روى سطح بالايى آن يک توده تراورتن نوارى شکل وپيچ خورده است که بر روى سطح بالايى آن يک شيار طولى وجود دارد وجاى برخورد شمشير به شمار مى رود.در همين منطقه دهانه اى در نزديکى چشمه معدنى وجود داردکه گازهاى زيرزمينى از آن خارج مى شود .اهالى در دل نيت يا نذرى کرده و دهانه را با پارچه و ديگر مواد مى بندند. پس از مدتى فشار گاز پارچه ها وديگر مواد را با صدايى بلند به هوا پرتاب مى کنند.برخى از مردم باور دارند هر چه صدا بلندتر باشد امکان پذيرفته شدن نيت يا نذر آن شخص بيشتر است.

نمونه هاى بسيار زياد وجالبى از اين دست در سراسر ايران به چشم مى خورند که همگى به شکلى با پديد هاى زمين شناختى در رابطه هستند.اين نمونه ها مى توانند در موضوع آثار فرهنگى ژئوتوريسم مورد استفاده قرار گيرند. يکى از کاربردهاى جالب در اين زمينه ريشه يابى نام مکان ها وارتباط ويژه آن با يک پديده زمين شناختى است.مرتضى مومن زاده کار جالب و همه جانبه اى در اين زمينه به انجام رسانده و مجموعه نام مکان هايى که نام کلمه زر يا طلا در خود دارند را گردآورى نموده و به اين نتيجه رسيده که در بسيارى از موارد معدن يا نشانه هايى از طلا در آن مکان وجود داشته است.وى در واقع ،‌سرنخ هايى با ماهيت فرهنگى را براى اکتشاف مورد استفاده قرار داده است.

گوناگونى فراوان در غار نهشته ها ، اسامى گوناگونى را براى ريخت هاى اين غار نهشته ها به همراه داشته است.پاى فيل،‌پنجه شير،سر يوزپلنگ،‌عروس وداماد هشت پا،بودا، نخل سوخته وبسيارى اسامى ديگر را مى توان از زبان راهنمايان غار در هنگام بازديد از غارهاى ايران شنيد.

نمونه هاى ياد شده نشانگر اين هستند که مردم پيوسته با طبيعت وزمين ارتباط عميق وذاتى داشته وبسيارى از پديده هاى آن را در فرهنگ خود جاى داده اند. اين موضوع اهميت توجه به Geomythlogy   را در معرفى ژئوپارک ها و گسترش ژئوتوريسم مشخص مى سازد.