جاده ابریشم، این نامی‌ترین شاه‌راه تاریخ، اگر نه با ایران، که بدون ایران هیچ‌گونه معنی و مفهومی ندارد. از دوران اشکانیان تا سده کنونی که غُرِش کشتی، قطار و هواپیما  سکوت پر رمز و راز جهان اساتیری را در هم شکست، این جاده اهمیتی به‌سزا در ردوبدل کردن کالا و فرهنگ میان مردمان جهان داشت. ایرانزمین، با تمام پیشینه شکوهمندش در مرکز این جهان‌راه جای داشت.

این شاهرگ اقتصادی، سیاسی و نظامی جهان باستان، با مویرگ‌هایی که در سراسر مشرق‌زمین به‌ویژه سرزمین جاودانه ایران کشیده داشت، ملت‌های بزرگ تا روستاهای کوچک را به هم پیوند می‌داد. بدیهی است که چنین شاه‌راه عظیمی نیازمند استراحت‌گاه‌هایی فراخور حال کاروانیان و لشکریان بود. جایگاه‌هایی که با داشتن آب کافی و امنیت، خستگی را از تن کاروانیان به در آورد. از دوران باستان در جای‌جای این جاده افسانه‌ای کاروانسراهایی به جهت راهیان و رهواران ساخته بودند. از آنجا که در دوران شاه‌عباس صفوی، بسیاری از این کاروانسراها مرمت و نوسازی شده و یا ایجاد شدند، آنها را به نام کاروانسراهای شاه‌عباسی می شناسیم. به‌راستی که این دوران را باید دوران زرین کاروانسرای ایران نامید.

در حقیقت این توان تدبیر و امنیت شمشیر او بود که بار دگر مایه رونق این شاهرگ اقتصاد جهان باستان شد. به گونه‌ای که خاقان چین به جهت سپاس از این حرکت ارزنده دوازده‌هزار چینی نفیس به او هدیه داد که زینت بخش عمارت چینی‌خانه در جوار آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی بود. همانها که توسط روس‌های عبوس به یغما رفته، اینک زینت‌بخش موزه‌های اغیار قدرناشناس و بیگانگان جهان‌آشوب شده است و حسرت دیدن جایگاه تهی آنها نصیب ما.

یکی از این کاروان‌سراها که بنیاد آن را نیز به شاه عباس نسبت می‌دهند، کاروانسرای مرنجاب در کویر مرنجاب مُشرف بر دریاچه نمک بر سر یکی از راه‌های اصفهان به ری و خراسان بوده است.

با کاریزی در آن نزدیکی که برکه زیبایی را پر از آب گوارا نموده تا در سایه‌گستر درختان شاه‌گز و تره‌بید، رهواران خستگی از تن برانند.

گفته شده است  است که فرمانروای اندیشمند ایران‌زمین با وجود ايجاد کاروانسراها و دژهاى متعدد در سراسر کشور، در اين منطقه هیچ‌گونه تأسيسات دفاعى تعبيه نکرده بود، چون تا آن زمان دشمنان به خاطر درياچه نمک و گستره کوير، از اين سوى به پايتخت هجوم نبرده بودند.

یورش‌های  ازبکان از طريق درياچه نمک به کاشان که تا اصفهان پيش رفتند، شاه عباس را به اندیشه انداخت تا در سال 1012 قمرى سريع يک پادگان و پايگاه نظامى در اين منطقه، در ارتفاع 810 متری از سطح دریای آزاد، ايجاد کند و جلوى تهديد دشمنان غارتگر ایران‌زمین را بگيرد.

بالاى کاروانسرا به شکل سنگرهاى ديدبانى است و گفته شده است که همواره 500 سرباز به همراه یک واحد توپخانه در این دژ حضور فعال داشتند و امنيت کاروان‌ها را در اين منطقه تأمين مى‌کردند.

اما با توجه به این که این راه به مدت دوهزار سال یکی از مسیرهای اصلی تردد میان خراسان بزرگ و ری با سپاهان و فارس بوده است، بی‌تردید در کنار این برکه آب شیرین می‌بایست تاسیسات رفاهی کاروانیان نیز وجود می‌داشته است. تاسیساتی که نبود امنیت و قدرت مرکزی آن را به مرور زمان به ورطه نابودی و فراموشی کشانیده است. نمی‌توان تصور کرد که اندیشمندان هخامنشی، آزادگان اشکانی، توانمندان ساسانی و آزادیخواهان آل‌بویه این جاده مهم را فراموش کرده و آن را به حال خود رها نموده باشند. به ویژه اینکه این منطقه تیول خاندان مهران بوده و این خاندان به سبب برقراری مستقیم در جاده ابریشم، اهمیت به‌سزایی به امنیت و رفاه کاروانیان می‌داده‌اند. دیگر اینکه اصل اختراع کاروانسرا هم از ایران است و هرودوت از 110 کاروانسرا در جاده شاهی نام می‌برد. اما از آنجاییکه در زمان صفویه مسیر پایتخت اصفهان تا مشهد اهمیت ویژه‌ای داشته ، این جاده مورد رسیدگی بیشتری قرار گرفته است.

جاده سنگفرش کویری که برجای مانده از دوران شکوهمند هخامنشیان و ساسانیان بوده، در زمان صفویه بازسازی و تکمیل شد. جاده‌ای که همچون یک فانوس دریایی، خَشاب، مانع از گم‌شدن رهوران کویر بی‌پایان می‌شده است.

مسير مرنجاب، پایتخت، اصفهان را از طريق کاشان به جاده سنگفرش کویر پیوند می‌داده است. اين مسير از گرمسار به طرف پايين منحرف شده و تا سياه‌کوه ادامه مى‌‌يابد و به جاده دستکن متصل مى‌گردد. دستکن در ادامه مسير مرنجاب، محل انشعاب جاده‌اى بوده که کاشان را به گرمسار و ورامين مرتبط مى‌ساخت. شاخه‌اى از این جاده به سوی اردستان و شاخه‌اى به جانب يزد ادامه پیدا می‌کرده است. مجموعه اين مسيرها به عنوان مویرگ‌های براى اتصال به شاهرگ جاده ابريشم در بخشى که دامغان را به رى پیوند می‌داده، عمل مى‌کرده است.

کاروانسراهاى مرنجاب،قصر بهرام، ده نمک، سرخه و چندين کاروانسراى ديگر در اين مسير است. کاروانسراى مرنجاب و قصر بهرام در راه سياه کوه و جاده کويرنمک قرار دارد. نام کاروانسرا بر پایه نام منطقه که به کوير مرنجاب شهرت دارد گذاشته شده است. مرنجاب از شرق به دشت کوير و از جنوب شرقى به دو کوه يخاب و کوه لطيف منتهى مى‌شود.

از آران و بيدگل تا کاروانسراى مرنجاب در حدود دو تا سه ساعت راه است. در اين مسير هيچ روستايى وجود ندارد و تنها چند کشتزار کوچک آن هم در آغاز راه در منطقه چهار طاقى هست. در طول مسير تنها يک چاه آب قرار دارد که در نزديکى جاده خاکى کاروانسرا است.

نقشه کاروانسراى مرنجاب مربع شکل است. کاروانسرا از چندين اتاق و شاه نشين تشکيل شده که به دور حياطى در ابعاد 30×20 متر قرار دارند. کاروانسرا با گچ و آجر ساخته شده و داراى اتاق‌ها و اصطبل‌هاى متعدد و 6 برج است.

در فاصله تقريبا 12 کيلومترى از شرق کاروانسرا، تپه‌هاى روان شنى وجود دارد که از جاذبه‌هاى بسيار زيباى کوير مرنجاب است. اين تپه‌هاى شنى در محدوده‌اى تقريبا وسيع و با شيب‌هاى تند مکان بسيار مناسبى براى آن دسته از دوستداران طبیعت است که به دنبال سوژه‌هاى بديع و جذاب در طبيعت بکر و زیبای کویر هستند. البته در فصل تابستان، مارهاى غير سمى و گهگاه سمى در اين تپه‌هاى شنى ديده مى‌شوند که ممکن است براى آن‌ها مشکل آفرين شود. از تپه‌هاى شنى به سمت شمال شرقى، جاده خاکى‌اى وجود دارد که از شرق درياچه بزرگ نمک مى‌گذرد و به کاروانسراى قصربهرام در شمال درياچه مى‌رسد.

ارسال کننده :مهندس جعفر سپهری، مدرس دانشگاه‌جامع علمی‌کاربردی و مدرس دانشگاه آزاد اسلامی ایران